มูลนิธิโลกสีเขียว

หากจะว่ากันไปแล้ว สิทธิในการพัฒนาน่าจะประกอบด้วย 2 ประเด็นสำคัญ ประเด็นแรกคือสิทธิในการได้รับผลของการพัฒนา และประเด็นที่สองคือสิทธิในการกำหนดทิศทางการพัฒนา

ทว่าที่ผ่านมา ข้อพิพาททั้งจากฝ่ายสนับสนุนและคัดค้านโครงการพัฒนาต่างๆ ของชาติ ไม่ว่าของรัฐหรือภาคเอกชนก็ตาม โดยมากมักมุ่งเป้าถกเถียงกันแต่เฉพาะในประเด็นแรกเท่านั้น

อย่างถ้ามีแนวคิดการก่อสร้างเขื่อนเกิดขึ้น ต่างฝ่ายต่างก็จะพิจารณาเพียงแค่ว่า ใครเป็นผู้ได้ใช้น้ำ ใครเป็นผู้ได้ใช้ไฟฟ้า ใครต้องเสียผลประโยชน์ เพื่อนำไปสู่บทสรุปว่า “โครงการดังกล่าวมีความเหมาะสมในการก่อสร้างเพียงใด” โดยสังคมไทยแทบไม่เคยสนใจทบทวนเลยว่า ก่อนหน้าที่จะมีแนวคิดก่อสร้างเขื่อนนั้น ชาวบ้านในพื้นที่ต้องการให้รัฐเข้าไปช่วยส่งเสริมในด้านใดบ้าง เพราะรัฐควรต้องตระหนักถึงสิทธิในการกำหนดทิศทางการพัฒนาของประชาชน อย่างน้อยที่สุดก็ในภูมิภาคของเขา แต่เมื่อสิทธิในลักษณะเช่นนี้ถูกเพิกเฉย การลุกฮือขึ้นของประชาชนเพื่อต่อต้านโครงการพัฒนาต่างๆ จึงยังคงปรากฏให้เห็นอยู่ร่ำไป 

กรณีของหนังเรื่องทองปานก็เช่นกัน หนังเรื่องนี้ชี้ให้เห็นว่า แนวทางการพัฒนาประเทศของรัฐที่ผ่านมา ไม่เคยใส่ใจสิทธิในลักษณะดังกล่าวของประชาชนเลย เพราะหนังเรื่องนี้สร้างขึ้นจากเค้าโครงชีวิตจริง ผ่านตัวละครที่ชื่อทองปาน ชาวนาอีสานผู้ยากไร้ที่จำต้องละทิ้งผืนนาและอพยพครอบครัวเข้ามาอยู่ในเมืองเพื่อขายแรงงาน ภายหลังจากที่รัฐบาลก่อสร้างเข่อนอุบลรัตน์ (เขื่อนน้ำพอง) จังหวัดขอนแก่น

วิธีการเล่าเรื่องของหนังเรื่องนี้ เป็นการตัดสลับระหว่างฉากการใช้ชีวิตอันแสนเข็ญของทองปานและครอบครัวที่ต้องดิ้นรนทุกวิถีทางเพื่อความอยู่รอด กับฉากงานสัมมนาเรื่องเขื่อนผามอง จังหวัดเลย ซึ่งเต็มไปด้วยนักวิชาการฝ่ายต่างๆ โดยทองปานเป็นตัวแทนชาวบ้านที่ได้รับเชิญให้เข้าร่วมในฐานะผู้ที่เคยได้รับผลกระทบจากการก่อสร้างเขื่อนขนาดใหญ่มาก่อน

แต่จนแล้วจนรอด ทองปานก็ไม่ได้อะไรเลยนอกจากฟังบรรดานักวิชาการพูดถึงปัญหาที่เขารู้ดีอยู่แล้ว ในระหว่างงานสัมมนา มีชาวบ้านผู้หนึ่งแสดงความคิดเห็นว่า การสนทนาที่ผ่านมามีแต่การพยายามอธิบายว่า เขื่อนให้ประโยชน์อย่างไร หรือส่งผลกระทบอย่างไร แต่ไม่เคยมีใครฟังชาวบ้านเลยว่าต้องการอะไร เช่นต้องการให้หน่วยงานราชการมาดูแลเรื่องสาธารณสุขมูฐาน แก้ไขปัญหาอาชญากรรมมากกว่า

หนังเรื่องทองปานสร้างขึ้นภายหลังจากการเกิดเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 ซึ่งเป็นช่วงเวลบาที่ประชาชนสามารถวิพากษ์วิจารณ์การทำงานของฝ่ายปกครองได้อย่างเสรี และมีโปรแกรีมแพร่ภาพทางโทรทัศน์ช่อง 3 แต่เมื่อหนังสร้างเสร็จในปี 2520 หลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ทองปานจึงกลายเป็นหนังต้องห้ามในยุคสมัยนั้นไปโดยปริยาย

เรื่อง เสมอชน ธนพัธ