นักสืบสายลม

โครงการ “นักสืบสายลม” เป็นโครงการนำร่องของมูลนิธิโลกสีเขียวที่มุ่งสร้างความตระหนักกับสาธารณชนต่อสิ่งแวดล้อมเมืองผ่านการร่วมสำรวจความหลากหลายทางชีวภาพในเขต กทม. เพื่อกระตุ้นให้ประชาคมเมืองร่วมกันแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม และรื้อฟื้นสายสัมพันธ์ระหว่างคนเมืองกับระบบนิเวศธรรมชาติขึ้นมาใหม่ เป็นหนึ่งในหลายยุทธศาสตร์ที่สามารถนำมาใช้สร้างฐานคิดที่จะเอื้อต่อการปรับกระบวนทัศน์สังคมสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน

เราเริ่มต้นด้วยโครงการ “นักสืบสายลม” สำรวจไลเคน ตัวบ่งชี้คุณภาพอากาศ เนื่องจากมีการวิจัยทั้งในต่างประเทศและในไทยว่าไลเคนมีความอ่อนไหวต่อปริมาณซัลเฟอร์ไดออกไซด์ ซึ่งพบจากการเผาผลาญน้ำมันและถ่านหิน จึงสัมพันธ์กับลักษณะมลภาวะอากาศที่มักเกิดขึ้นตามเมืองใหญ่และเขตอุตสาหกรรม และบางชนิดสัมพันธ์กับปริมาณไนโตรเจนออกไซด์ นอกจากนี้ หลายประเทศในยุโรปยังพบว่าความหลากหลายของไลเคนมีการกระจายสอดคล้องกับจำนวนผู้ป่วยมะเร็งปอด โดยที่ที่คุณภาพอากาศดีมีไลเคนมาก ผู้ป่วยมีจำนวนน้อย และในทางกลับกัน พื้นที่มลภาวะอากาศสูง มีไลเคนน้อยหรือไม่มีเลย จะพบผู้ป่วยจำนวนมากขึ้นตามสัดส่วน

การสำรวจการกระจายของไลเคนโดยให้สาธารณชนเป็นผู้ร่วมสำรวจ จึงเป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการที่เหมาะสมกับกรุงเทพฯ เพราะการจราจรด้วยรถยนต์กว่า 5.5 ล้านคันในวันนี้ เป็นรากปัญหาใหญ่ของกรุงเทพฯ ส่งผลต่อคุณภาพอากาศและคุณภาพชีวิต และเป็นสาเหตุหลักของการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ถึงร้อยละ 50 ของกรุงเทพฯ จนชาวกรุงเทพฯ ขึ้นทำเนียบปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์เฉลี่ยรายหัวสูงเทียบเท่าชาวนิวยอร์ค (มากกว่า 7 ตัน/ปี) และสูงกว่าชาวลอนดอนหรือชาวโตเกียว (6 ตัน/ปี) ถือได้ว่าชาวกรุงเทพฯ มีบทบาทสำคัญในการก่อภาวะโลกร้อน

กระบวนการเรียนรู้จากการวิจัยอย่างมีส่วนร่วม ประกอบกับข้อมูลแผนที่คุณภาพอากาศฉบับประชาชนที่จะได้จากการร่วมสำรวจทางชีวภาพอย่างง่าย ๆ เปรียบเทียบกับข้อมูลของกรมควบคุมมลพิษซึ่งตรวจวัดโดยเจ้าหน้าที่ผู้เชี่ยวชาญ สามารถก่อให้เกิดความตระหนัก และนำมาใช้กระตุ้นให้เกิดประเด็นอภิปรายในสังคม เพื่อผลักดันให้ร่วมแก้ปัญหากันต่อไป

วัตถุประสงค์เฉพาะหน้า
นักเรียนและครูระดับมัธยมศึกษาตอนต้น/ประถมปลายในกรุงเทพมหานครฯ จำนวน 50 โรงเรียน เกิดความตระหนักในสถานภาพคุณภาพอากาศเมือง จากการร่วมสำรวจไลเคนในเขต กทม. และรายงานผลสำรวจต่อผู้ว่า กทม. และสื่อมวลชน โดยมีการแลกเปลี่ยนความรู้และประสบการณ์กับกลุ่มนักสำรวจไลเคนจากเชียงใหม่

วัตถุประสงค์ระยะยาว
ประชาคมเมืองกรุงเทพฯ มีความตระหนักต่อความสัมพันธ์ระหว่างการพัฒนาเมืองอย่างยั่งยืนและความหลากหลายทางชีวภาพในเขตเมือง และร่วมกันรณรงค์แก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อม

ที่ไหน
กรุงเทพมหานคร

เมื่อไหร่
ปี 2552 - 2553

ทำอะไรกันบ้าง

พัฒนาและจัดทำแผ่นพับคู่มือสำรวจไลเคนกรุงเทพ แผ่นพับคู่มือสำรวจไลเคนในกทม. จำนวน 3,000 ฉบับได้รับการพัฒนา ทดสอบ และเผยแพร่ เพื่อใช้เป็นเครื่องมือสำรวจคุณภาพอากาศทางชีวภาพอย่างคร่าวๆ ในเมือง
อบรมพัฒนาอาสาสมัคร “ผู้นำนักสืบสายลม” ให้เป็นแกนนำกิจกรรม อาสาสมัคร “ผู้นำนักสืบสายลม” จำนวน 20 คน ผ่านการฝึกอบรมทักษะการเป็นผู้นำเยาวชนสำรวจไลเคนในเมือง เพื่อเป็นกำลังหลักในการดำเนินงานอบรมและดูแลกลุ่มเป้าหมายผู้เข้าร่วมกิจกรรมโครงการ
อบรมและพัฒนาเยาวชนในท้องที่กทม.ให้เป็นกำลังหลักในการสำรวจไลเคน
เยาวชน “นักสืบสายลม” จำนวน 250 คน ร่วมกับครูจาก รร. มัธยมศึกษาตอนต้นและ/หรือประถมศึกษาตอนปลายจำนวน 50 รร. ในเขต กทม. และกลุ่มครอบครัวที่สนใจ ได้รับการฝึกอบรมทักษะและความรู้ เพื่อเป็นกำลังหลักในการออกสำรวจการกระจาย/ความหลากหลายของไลเคนในบริเวณสวนสาธารณะหรือพื้นที่สีเขียวในเขต กทม. โดยประสานงานออกสำรวจภาคสนามกับทีมงานโครงการและ “ผู้นำนักสืบสายลม”
จัดทำข้อมูลแผนที่ไลเคน ข้อมูลการสำรวจไลเคนโดยเครือข่ายเยาวชน “นักสืบสายลม” ถูกนำมาจัดทำเป็นแผนที่แสดงการกระจายและความหลากหลายของไลเคนในพื้นที่สวนสาธารณะ กทม. เปรียบเทียบกับข้อมูลคุณภาพอากาศของกรมควบคุมมลพิษ เพื่อเป็นเครื่องมือสื่อสารกับสาธารณะ
แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับกลุ่มนักสำรวจไลเคนในจังหวัดเชียงใหม่ กลุ่มผู้สำรวจไลเคนในพื้นที่กรุงเทพฯ และเชียงใหม่ ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีการสะสมทักษะ ประสบการณ์ และความรู้เกี่ยวกับไลเคนในประเทศไทย ได้มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งของกลุ่มนักสำรวจสิ่งแวดล้อมภาคประชาชน
เผยแพร่ “งานวิจัยไทเมือง” สู่สาธารณะ ข้อมูลไลเคนและคุณภาพอากาศ กทม. ฉบับประชาชนได้รับการเผยแพร่ผ่านสื่อมวลชน/เว็บไซต์ พร้อมกับนำเสนอต่อผู้ว่า กทม. เพื่อเปิดประเด็นและสร้างเวทีอภิปรายแนวทางการปรับปรุงแก้ไขปัญหาคุณภาพอากาศในเมืองอย่างเป็นรูปธรรม

องค์กรสนับสนุน
สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) และ บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน)

อ่าน "ร่างคู่มือนักสืบสายลม" บนโลกอินเตอร์เน็ตได้ที่นี่

http://issuu.com/sunchirow/docs/____